Nesih — okunan yazı
Nesih kitabın yazısıdır. Küçük, dengeli, süssüz; dikleri kısa, satır çizgisi sakindir. Saatlerce okunduğunda gözü yormasın diye böyle gelişti. Basılı Mushafların çoğu hâlâ bir nesih yüzü kullanır, Arap harfli metin yazı karakterlerinin çoğu da ondan türer.
Talebenin başladığı yer de burasıdır ve sebebi açıktır: nesihte harfler en küçük, süs en azdır, yani kötü bir hamleyi saklayacak yer yoktur. Nesihte oturan bir harf her yerde oturur.
Sülüs — celî, duvarın yazısı
Cami duvarındaki yazı sülüstür. Harfler iri, dikler yükselip hafif yatar, kavisler satırın altına dönecek kadar derindir. Adı “üçte bir” demektir; geleneksel olarak harfteki kavis ile düzün oranına işaret eder, ama hangi üçte bir olduğu hattatlar arasında tartışmalıdır.
Sülüs geniş kalemle yazılır ve uzun hamleler boyunca sabit bir kalem ağzı ister. Bir hattat bu yazıdan ölçülür ve başlangıç yeri değildir.
Rika — günlük yazı
Rika hızlıdır. Kısa hamleler, basık başlar, tek çizgide eriyen dişler, neredeyse hiç süs yok. Kâtiplerin ve yazışmanın yazısıydı; Türkiye’de ve Arap dünyasında bugün elle yazılan da büyük ölçüde budur.
Amacınız Arap harflerini güzel değil okunaklı yazmaksa, akla yatkın seçim rikadır. Hızlı yazarken doğal görünmesi en kolay yazı da odur.
Divani — divanın yazısı
Divani Osmanlı divanının yazısıdır. Satırlar sola doğru yükselir, harfler birbirine sokulur, aralarındaki boşluklar küçük işaretlerle dolar ve araya bir kelime sığacak yer kalmaz. Bu yoğunluk kasıtlıydı: divani ile yazılmış bir ferman kelime eklenerek tahrif edilemez.
Celî divani — büyük hali — altın, renk ve baştan sona sabit tutulan yatık bir kalem ağzı ekler. Okuma yazısı değil, gösteri yazısıdır.
Kûfi — köşeli yazı
Kûfi ailenin en eskisi ve kavisten çok düz çizgi ile dik açıdan kurulan tek üyesidir. Erken Mushaflar kûfidir. Sonra sayfayı bırakıp mimariye geçti; makılî (satranç) kûfi bir duvarı tuğladan bir ızgaraya çevirir.
Yazıdan çok çizildiği için kûfi hızı değil planlamayı ödüllendirir.
Talik ve nestalik — asılı yazı
Talik İran’dan geldi; devamı olan nestalik Fars ve Urdu şiirinin yazısı oldu. Kelimeler sola doğru çekiliyormuş gibi sarkar, satır çizgisi kaybolur, kalem Arap yazılarından daha dik bir açıyla kesilir.
Osmanlı hattatları taliki daha çok kitâbe ve murakka için kullandı ve kendi ustaları olan ayrı bir disiplin saydı.
Hangisiyle başlamalı
Hattı usulünce öğrenmek istiyorsanız nesihle; yarın Arap harflerini okunaklı yazmak istiyorsanız rika ile başlayın. Sülüs ve divani kalemi zaten yönettiğinizi varsayar, kûfi ise bir terkibi planlayabildiğinizi.
- Sanatı öğrenmek: önce nesih, sonra sülüs
- Günlük el yazısı: rika
- Tasarım ve harf işi: kûfi ve celî divani
- Fars veya Urdu şiiri: nestalik
Sık sorulanlar
- Sülüs ile nesih arasındaki fark nedir?
- Boyut ve amaç. Nesih küçük, dengeli ve çok okunmak için; sülüs iri, kavisli ve uzaktan görülmek için. İkisi de aynı alfabeyi ve büyük ölçüde aynı harf yapılarını farklı oranlarla kullanır.
- En kolay hat yazısı hangisi?
- Okunaklı günlük yazı hedefiyse rika: hamleler kısa, harfler bağışlayıcıdır. Doğru öğrenmesi en kolay olan nesihtir, çünkü oranları hatayı görünür kılacak kadar katıdır.
- Kamış kalem olmadan öğrenilir mi?
- Şekilleri ve kalem sırasını iz bırakan her şeyle öğrenebilirsiniz, ekranda parmakla bile. Kalın–ince geçişi kesik ağızdan doğar; o yüzden bir noktada kesilmiş kamışa, geniş uçlu bir uca ya da eğimi okuyan bir kaleme ihtiyacınız olur.
Bu yazıların beşini çalışın
Meshk nesih, sülüs, rika, divani ve kûfiyi canlandırılan kalem sırası ve kesilmiş kamış kalemle öğretir; yanında Latin el yazısından hanzi’ye 139 yazı sistemi. Başlaması ücretsiz.